- De Algemene Rekenkamer publiceerde op 11 maart 2026 het rapport “Gevolgen groot, opbrengsten onbekend” over de anti-witwasaanpak in de bankensector.
- Van de door de Rekenkamer onderzochte meldingen van ongebruikelijke transacties betrof 61,8 procent personen met een buitenlands klinkende achternaam.
- De Rekenkamer onderzocht drie groepen: politiek prominente personen, religieuze instellingen (moskeeën en migrantenkerken) en horecaondernemers.
- De nalevingskosten van banken stegen van 1,16 miljard euro (2021) naar circa 1,6 miljard euro (2024); negen onderzochte banken zetten daarvoor zo’n 13.000 voltijdsmedewerkers in.
- De Rekenkamer kan niet vaststellen of de aanpak witwassen daadwerkelijk voorkomt.
- Klanten kunnen een opzegging, weigering of blokkade voorleggen aan de bank, het Kifid of de civiele rechter.
De Algemene Rekenkamer heeft op 11 maart 2026 het rapport “Gevolgen groot, opbrengsten onbekend” gepubliceerd, een onderzoek naar de anti-witwasaanpak in de bankensector. De conclusie is stevig. De aanpak is ingrijpend voor klanten, terwijl niet goed is aan te tonen dat er daadwerkelijk witwassen mee wordt voorkomen. Banken zijn op grond van de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft) verplicht om cliëntenonderzoek te doen, de herkomst van geld te controleren en ongebruikelijke transacties te melden. Die verplichting heeft een duidelijk maatschappelijk doel, maar de uitvoering raakt burgers en ondernemers hard in hun dagelijkse financiële verkeer. En uit het onderzoek blijkt dat bepaalde groepen vaker en zwaarder met deze controles te maken krijgen dan andere.
In onze blog van 15 april 2023 over de opzegging van bankrelaties en de opname in interne en externe registers schreven we al over de zorg dat etnische en religieuze achtergrond een rol kan spelen bij de selectie en beoordeling van klanten. Die zorg krijgt met dit rapport een feitelijke onderbouwing. Dat brengt een vraag terug die toen nog moeilijk hard te maken was, namelijk waar objectief risicodenken ophoudt en vooringenomenheid begint.
Wat de Wwft van banken verlangt
De Wwft moet voorkomen dat crimineel geld wordt witgewassen en dat terrorisme wordt gefinancierd. De wet geldt voor meldingsplichtige instellingen die burgers toegang geven tot het financiële stelsel, waaronder banken. Zij moeten hun cliënten onderzoeken, de herkomst van gelden nagaan en ongebruikelijke transacties melden bij FIU-Nederland. De wet gaat daarbij uit van een risicogebaseerde aanpak: de intensiteit van het onderzoek hangt af van het ingeschatte risico, en die inschatting hoort te berusten op objectieve factoren. In theorie is dat een systeem dat gericht controleert waar het risico het grootst is. De praktijk laat een genuanceerder beeld zien.
Wat de Rekenkamer onderzocht en vond
De Rekenkamer keek in het bijzonder naar drie groepen: politiek prominente personen (onder wie oud-politici en rechters), religieuze instellingen zoals moskeeën en migrantenkerken, en horecaondernemers. Juist bij deze groepen leidden de controles er relatief vaak toe dat een rekening niet kon worden geopend, dat een rekening werd opgezegd, of dat geld niet kon worden overgemaakt naar familie of ondernemingen in het buitenland.
Eén cijfer springt eruit. Van de meldingen van ongebruikelijke transacties die de Rekenkamer heeft onderzocht, betrof 61,8 procent personen met een buitenlands klinkende achternaam. Een oververtegenwoordiging van een bepaalde groep bewijst op zichzelf nog geen discriminatie, maar het is wel een signaal dat de uitkomsten van de risicoselectie niet zonder meer neutraal zijn.
Tegenover die gevolgen staat weinig zicht op resultaat. De Rekenkamer stelt vast dat in de praktijk niet goed is te bewijzen of witwassen wordt voorkomen, en dat onduidelijk blijft welk deel van de meldingen daadwerkelijk witwassen betreft. Ondertussen lopen de kosten op. Banken gaven in 2021 naar eigen opgave 1,16 miljard euro uit aan naleving van de Wwft. In 2024 was dat opgelopen tot ongeveer 1,6 miljard euro, en zetten negen onderzochte banken in dat jaar zo’n 13.000 voltijdsmedewerkers in voor de bestrijding van witwassen. Grote inspanningen, met een opbrengst die de Rekenkamer niet kan vaststellen.
De grens tussen risicodenken en vooringenomenheid
De kern van het probleem zit in de vraag of de gebruikte risico-indicatoren herleidbaar zijn tot objectieve, uitlegbare factoren, of dat achtergrond en naam impliciet meewegen. Bij de eerste is sprake van gerechtvaardigd risicodenken. Bij de tweede komt gelijke behandeling in het geding. De ervaring met het toeslagenschandaal laat zien hoe risicodenken kan doorschieten wanneer afkomst of nationaliteit onderdeel wordt van de selectie, ook zonder dat iemand dat als doel voor ogen heeft. Maatschappelijke organisaties als Human Rights in Finance vragen al langer aandacht voor de mensenrechtelijke kant van deze praktijk, waaronder het recht op gelijke behandeling en de bescherming van persoonsgegevens.
Wat dit betekent voor klanten
Een klant die met een opzegging, een weigering of een blokkade te maken krijgt, ontvangt daarover vaak geen of nauwelijks uitleg. Toch is de bank aan grenzen gebonden. De opzegging van een bankrelatie moet voldoen aan de eisen van redelijkheid en billijkheid en aan de bijzondere zorgplicht van de bank, en voor consumenten bestaat onder voorwaarden een wettelijk recht op een basisbetaalrekening. Wie het niet eens is met een beslissing, kan die voorleggen aan de bank zelf, aan het Kifid of aan de civiele rechter. Of dat kans van slagen heeft, hangt af van de motivering van de bank en de feiten van het geval.
Veelgestelde vragen
Wat is de Wwft?
De Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft) verplicht banken en andere meldingsplichtige instellingen om cliëntenonderzoek te doen, de herkomst van gelden te controleren en ongebruikelijke transacties te melden bij FIU-Nederland. Doel is te voorkomen dat crimineel geld wordt witgewassen en dat terrorisme wordt gefinancierd.
Wat concludeert de Algemene Rekenkamer in het rapport van 11 maart 2026?
De Rekenkamer concludeert dat de anti-witwasaanpak in de bankensector ingrijpend is voor klanten, terwijl niet is aan te tonen dat er daadwerkelijk witwassen mee wordt voorkomen. De kosten stijgen, het effect blijft onbekend.
Discrimineren banken bij Wwft-controles?
Het rapport toont dat 61,8 procent van de onderzochte meldingen personen met een buitenlands klinkende achternaam betrof, en dat religieuze instellingen en bepaalde groepen vaker met ingrijpende controles te maken krijgen. Die oververtegenwoordiging bewijst op zichzelf geen opzet, maar is een signaal dat de risicoselectie niet zonder meer neutraal uitpakt.
Wat kan ik doen als mijn bankrekening is opgezegd of geblokkeerd?
De opzegging van een bankrelatie moet voldoen aan de eisen van redelijkheid en billijkheid en aan de zorgplicht van de bank, en voor consumenten bestaat onder voorwaarden een recht op een basisbetaalrekening. U kunt de beslissing voorleggen aan de bank zelf, aan het Kifid of aan de civiele rechter, en u kunt uw rechtspositie laten toetsen door een advocaat.
Hulp bij een opzegging of blokkade
De manier waarop banken cliënten beoordelen en de Wwft toepassen, kan grote gevolgen hebben voor particulieren en ondernemers. Heeft u te maken met de opzegging van een bankrekening, een weigering, een blokkade of een intensief cliëntenonderzoek, en wilt u weten waar u staat? Neem dan contact met ons op. Wij toetsen uw rechtspositie en staan u zo nodig bij in een procedure.